برای برنامه ریزی راههای موثر در پیشگیری از اعتیاد، ابتدا باید علل و عوامل موثر در شروع مصرف و اعتیاد به مواد را در نوجوانان و جوانان شناخت. عوامل ژنتیكی، شخصیتی، پسیكوپاتولوژیك،فارماكولوژیك، خانوادگی، محیطی و اجتماعی همگی دراتیولوژی سوء مصرف و اعتیاد موثر هستند و عوامل متعدد درمقابل بایكدیگر به سوء مصرف و سپس اعتیاد منجر میگردند.
برای انتخاب و به كارگیری مناسب استراتژیها، دانستن نیازها و مشكلات و پتانسیلها و توانائیهای اجتماعی ضروری است. اجرای هربرنامة پیشگیری به شناخت دقیق منطقه،بررسی كامل وضعیت بهداشتی و روان شناختی و بررسیهای همه گیرشناسی بستگی دارد تا به این وسیله عوامل موثر بر مصرف مواد آشكار شود. به عنوان مثال، باید شایع ترین نوع مادة مصرف و گروه سنی افراد در معرض خطر، موقعیتها و محلهای مصرف، باورهای نادرست وعوامل مخاطره آمیز، امكانات و منابع موجود را شناخت و براساس آن مدل فعالیتهای پیشگیری را تعیین نمود. تحقیقات نشان داده اند كه نمیتوان یك روش واحد را به عنوان بهترین روش برای همه افراد و گروهها انتخاب نمود. بهره گیری از استراتژیهای مختلف برای تاثیر برشیوع اعتیاد ضروری است زیرا عوامل متفاوتی در ایجاد اعتیاد موثرند.
مهمترین استراتژهای پیشگیری از اعتیاد كه درجهان از آنها استفاده میشود عبارتند از :
1- آگاهسازی افراد در مورد خطرات و مضرات مواد
2- افزایش مهارتهای زندگی مانند مهارت تصمیم گیری، حل مسئله، ارتباطات اجتماعی
3- تقویت فعالیتهای جایگزین به جای مواد برای ارضای نیازهای روانی اجتماعی نوجوانان وجوانان
4- مشاوره و مداخلة حین بحران، دربحرانهای مختلف در طول زندگی
5- ارتقاء فرهنگی و مذهبی
6- تقویت قوانین و مقررات مبارزه با مواد
7- درمان معتادان برای جلوگیری از سرایت اعتیاد
استراتژیهای فوق در قالب فعالیتهای زیر مورد بحث قرار میگیرند:
1- فعالیتهای متمركز برفرد :
دادن اطلاعات در مورد مضرات مصرف مواد
تاثیر برارزشها و نگرشها ( تغییر نگرشهای مثبت و تثبیت نگرشهای منفی نسبت به مصرف مواد مخدر
آموزش مهارتهای اجتماعی و تطابق با استرسها :
مهارتهای اجتماعی یعنی «توانائی انطباق كافی در روابط بین فردی». این روش برتئوری یادگیری اجتماعی (social learning Theory) استوار است. براساس این تئوری، یادگیری اجتماعی باتقویتهای مثبت و منفی كه فرد در نتیجة رفتار خود كسب میكند و مشاهدة رفتار دیگران و عواقب آن شكل میگیرد. به تدریج فرد توانائی پیش بینی عواقب رفتار خود و نگرش دیگران را در مورد رفتار خود كسب مینماید. این توانائی موجب تنظیم رفتار و درونی كردن تشویقها و تنبیهها و درنتیجه تغییر آن میشود. مطالعات مختلف نشان داده اند كه آموزش مهارتهای اجتماعی میزان سوء مصرف مواد ورفتارهای وابسته به آن مانند پرخاشگری، انزوا، فرار از مدرسه وخانه و سرقت را كاهش میدهد. برخی از مهارتهای اجتماعی كه كسب آن در پیشگیری از اعتیاد اهمیت دارد عبارتند از:
مهارتهای ارتباطی (Communication skills)، توانائی اظهار نظر (assertiveness) توانائی مخالفت ورد كردن (rehearsal and resistance skills).
بهترین روش برای آموزش مهارتهای اجتماعی استفاده ازتكنیك modeling میباشد كه مبتنی بر تئوری یادگیری اجتماعی است.
آموزش مقاومت در مقابل فشارهای دوستان
شناسائی افراد در معرض خطر و اقدامات لازم
ارضای نیازهای اجتماعی و روانی نوجوانان
الگوبخشی و آموزش از طریق همسالان
2- فعالیتهای متمركز برآموزش و آگاه سازی والدین :
درابتدا والدین باید از خطر اعتیاد آگاه شده و در مورد پیشگیری از آن احساس مسئولیت نمایند.این آگاه سازی میبایست به طور مكرر از راههای مختلف مانند خواندن كتاب، جزوه،روزنامه،شركت در جلسات مشاوره،سمینار، پیوستن به تشكیلات والدین انجام شود. آگاه سازی والدین شامل ابعاد مختلف میباشد كه به آنها اشاره میشود:
الف ـ آموزش اطلاعات لازم در مورد مواد
ب ـ افزایش مهارت لازم برای ساختن پیوندهای قوی خانوادگی
برقراری ارتباط صمیمانه با كودكان
بالابردن اعتماد به نفس
ایجاد سیستم ارزشی قوی
پ ـ وضع مقررات واضح درخانواده
ت ـ آموزش الگوی خوب بودن
ث ـ تشویق فعالیتهای سالم و خلاق
ج ـ ترغیب تشكیلات و الدین
3- فعالیتهای متمركز برمعلمان ومدرسه :
الف ـ دخالت دادن والدین به روشهای زیر:
برگزاری جلساتی برای آگاه كردن والدین از خطر مواد و دادن آموزشهای لازم
دادن جزوهها یابروشورهای آموزشی به والدین
ترغیب والدین به شركت در تشكیلات والدین از طریق انجمن اولیاء و مربیان برای ایفای نقشهای فعال تر
ب ـ برگزاری دورههای آموزشی یا روشهای تغییر نگرش دانش آموزان
پ ـ وضع مقررات واضح دررابطه با مواد
ت ـ ایجاد امكانات مشاوره ودرمان
ث ـ آگاه سازی معلمان
ج ـ اصلاح روش تدریس و برخورد بادانش آموزان
چ ـ آموزش مهارتهای ارجاع دادن
ح ـ استفاده از معلمان برای آموزش اطلاعات
4- فعالیتهای پیشگیری بااستفاده از رسانهها
روشهائی كه در رسانههای مد نظر قرار میگیرند عبارتند از:
الف ـ ارتباط با نویسندگان و كارگردانان
ب ـ استفاده از چهرههای محبوب در رسانهها
پ ـ استفاده از معتادان آسیب دیده در رسانهها
ت ـ استفاده از سایر روشهای مكمل مانند جلسات بحث، نقد و تبادل نظر درمورد محتوای فیلمهای نمایش داده شده و...
5- فعالیتهای پیشگیری از طریق محلهای كار و مكانهای تجمع
سوءمصرف مواد، دربعضی از شاغلین و برخی از مكانهای اشتغال شایع تر است، به همین دلیل،بازدهی كار و سلامت كاركنان در معرض خطر قرار میگیرد. مكانهائی كه كاركنان آن را جوانان تشكیل میدهند( سرباز خانهها، كارخانهها، دانشگاهها و واحدهای حمل ونقل) و فرایند كار با استرس بیشتری همراه است، مكانهای مخاطره آمیزی هستند كه به توجه بیشتری نیاز داشته و در اولویت قرار دارند. استراتژیهای پیشگیری از طریق محل كار عبارتند از :
آگاه سازی مدیران،مسئولان و كارفرمایان
ایجاد امكانات مشاوره و درمان
وضع واجرای قوانین مربوط به سوء مصرف، حمل یا فروش مواد
آموزش و تقویت بهداشت عمومی
6- فعالیتهای پیشگیری با استفاده از شبكة مراقبتهای بهداشتی اولیه
7- وضع واجرای قوانین و مقررات .